ایرانشناسی

شنبه ٢ آذر ،۱۳۸۱

ايرانيان افريقا
این نوشتار برگرفته ایست با کمی تغییر از ترجمه فارسی آقای عباس فرهمند از مقاله: تاثير معماري ايراني بر معماري زنگبار انتشار یافته از سوی گاهنامه‌ اینترنشنال کرسنت، ۱۶تا ۳۱ مارس سال ۱۹۷۷. این ترجمه در گاهنامه جامعه و فرهنگ آفريقا- ويژه شرق و جنوب آفريقا - شماره ۴۱ - اسفند ماه ۱۳۸۰ چاپ گشت. این گاهنامه، گاهنامه فرهنگی اداره کل افریقا-عربی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی است که یک سازمان ایرانی میباشد.
(برای اطلاعات بسیار جالب بیشتر درباره ایرانیان در افریقا به لینک تازه های نشریات از طریق لینک بالا نگاه کنید).


تاثير معماري ايراني بر معماري زنگبار
نام‌ و ياد شيرازيها تنها به‌ همان‌ اوايل‌ ورودشان‌ به‌ زنگبار تمامي ‌نمي‌يابد بلكه‌ اين‌ حضور پیش درآمدی‌ شد براي‌ کوچهای‌ بيشتر و نفوذ ژزفتر ایرانیان در خاور افریقا. البته‌ بايد اذعان‌ داشت‌ كه‌ با هجوم‌ عربهاي‌ خليج‌ فارس‌ بويژه عمانيها و يمنيها به‌ زنگبار و تغير شرايط سياسي‌ و اجتماعي‌ ايران‌ از اين‌ کوچها كاسته‌ شد ولي‌ به‌ هرترتيب‌ مهاجرين‌ ايراني‌ در منطقه‌ ماندند و با مردم‌ بومي ‌درآميختند. آنها آميزه‌ نژادي‌ تازه ای‌ پدید آوردند كه‌ تاكنون‌ در زنگبار باقي‌ مانده‌ است‌ . امروز گروهي‌ در زنگبار زندگي‌ مي‌كنند كه‌ به‌ نام‌ نیاکان مهاجر خود، به‌ شيرازي‌ معروفند.

سده ها پیش فدراسيونی‌ از دولتهاي‌ اسلامي‌ در خاور آفريقا پدید آمد كه‌ به‌ دولتهاي‌ شيرازي‌ يا امپراطوري‌ "زنج‌" شهرت‌ داشتند. آنها را دولتشهرهاي سواحيلي‌ نيز مي‌ناميدند. آنها پس از کوچ شيرازيها از جنوب‌ ايران‌ به‌ جزيره‌ زنگبار، پديدار شدند. سفالینه های‌ بدست‌ آمده‌ در "اونگوجا"ii، کهنترين‌ شهر در زنگبار، به‌ حقيقت‌ اين‌ موضوع‌ گواهی مي‌دهند.
برپایه رویداد‌ نگاري‌ "كيلوا"iii، ایرانیان‌ در پی‌ يك‌ خشكسالي‌ سخت‌ گريختند. اين‌ ایرانیان در كيلوا نشیمن گرفتند و برزنی برپا ساختند كه‌ برخي‌ از مساجد و خانواده‌هاي‌ مسلمان‌ هم‌ اكنون‌ در آنجا نشیمن ‌دارند. پیش‌ از رسيدن‌ آنها "مريري‌ بن‌ باري‌"iv در نزديك‌ مسجد به خاک سپرده شده‌ بود.
رهبر شيرازيهاي‌ کوچنده به‌ جزیره های خاور‌ آفريقا، حاكم‌ (سلطان‌) پیشین ايالت‌ شيراز، حسن‌ بن‌ علي‌ نام ‌داشت‌. او در سال ۹۵۶ زایشی با مادر اتيوپيايي‌ و هفت‌ پسرش‌، علي‌، محمد، باشت‌، سليمان‌، حسين‌ و داوود در زنگبار ،پمبا ، تومبتوv و جزاير كومور ساكن‌ شدند. آنها يك‌ فدراسيون‌ اسلامي ‌در جزاير خاور‌ آفريقا پدید آوردند و محور بازرگانی‌ آزاد ميان‌ موگاديشوvi در شمال‌ و سوفالاvii در جنوب‌ را شكل‌ دادند. زنگبار چونان‌ يك‌ خط مياني‌ میان‌ موگاديشو و سوفالا بود كه‌ همچون‌ يك‌ کانون بازرگانی‌ كالاها را به‌ كشورهاي‌ خليج‌ فارس‌ و هندوچين‌ صادر مي‌كرد. بیشتر‌ بازرگانان ايراني‌ در فصل‌ بادهاي‌ موسمي‌ شمال‌ خاور، به‌ زنگبار مي‌رفتند و از آن سامان ديدار مي‌كردند. آنها با كشتيهاي‌ بزرگ‌ چوبي‌ كه‌ سر تا ته آنها به‌ زیبایی‌ كنده‌كاري‌ شده‌ بود به‌ زنگبار مي‌رفتند و با خود ماهي‌خشك‌، فرش‌، نمك‌، چادرviii (که در زنگبار به بویی بویی (‌‌Buibui) معروف‌ است‌) خرما وچرم‌ مي‌بردند.


بخشي از كتاب رویدادنگاري كيلوا كه به کوچ ايرانيان از شيراز به خاور آفريقا اشاره كرده است.

برخي‌ از تجار ايراني‌ در زنگبار نشیمن‌ گزيدند و برخي‌ ديگر با كشتيهاي‌ خود تيرهاي‌ چوبي‌ براي‌ ساخت‌ خانه‌ و روغن‌ نارگيل‌ به‌ ايران‌ بردند. از هنگامي‌ كه‌ اين‌ بازرگانی‌ و نيز اقامت‌ ایرانیان و تازیان‌ چندین سده‌ ادامه‌ يافت‌، واژه های بسیاری از زبانهاي‌ فارسي و عربي‌ به زبان‌ سواحيلي‌ زنگبار وارد شد.
رویداد‌نگاري‌ پمبا نيز از يك‌ رشته‌ کوچها و اقامتهاي‌ ایرانیان‌ شيرازي‌ به‌ ما گزارش‌ مي‌دهد. برپایه‌ رویدادنگاري‌ نوداگوني‌ و كيلوا، رهبر آنها درهش‌ix بن‌ شاه‌ بن‌ علي‌ بن‌ ابراهيم‌ بن ‌محمد بن‌ حسين‌ بن‌ درهش‌ شيرازي‌ با دو پسر عمو و سه‌ پسرش‌ فيهم‌x شاه‌، يوسف‌ شاه‌ و حاجي‌شاه‌ و با گروهي‌ از همسايگان‌ و دوستانش‌ به‌ زنگبار آمد. برپایه اين‌ رویداد‌نگاريها گفته‌ شده‌ است كه ‌پسر عموهايش‌ شاه‌ بن‌ علي‌ و داوود بن‌ علي‌ در پمبا و زنگبار اقامت‌ گزيدند.خواهران‌ درهش بن شاه نيز يكي‌ به‌ نام‌ خديجه‌ بنت‌ شاه‌ در زنگبار و ديگري‌ تاتو بنت‌ شاه‌ در تومبتو، جزيره‌ همسايه‌ زنگبار، نشیمن گزیدندxi.

تومبتو يك‌ جزيره‌ خودگردان‌ اسلامي‌ بود كه‌ از سوی ملكه موانا خدیجه (Mwana Khadijah)فرمانروایي ‌مي‌شد. بهترين‌ ساختمان‌ حفاظت‌ شده‌ در تومبتو مسجد ویران‌ آن‌ است‌.بر پایه گفته‌ يكي‌ از مسئولين‌ استعمارگر انگليس‌ در زنگبار (1914-1922) اين‌ مسجد از روي‌ مسجد زينب‌ در قاهره‌ و مسجدالاقصي‌ در بيت‌المقدس‌ الگو برداري‌ شده‌ است‌، يك‌ ایوان‌ مشبك‌ نيز ویژه‌ زنان‌ در آن‌ وجود دارد. او همچنين‌ توصيف‌ كرده است كه‌ درهاي‌ ورودي‌ مسجد تومبتو بهترين‌ ویژگیهای‌ معماري‌ شيرازي‌ را در خاور‌ آفريقا نشان‌ مي‌دهد.
بر پایه رویداد‌نگار بومی‌ تومبتو ،شهر ماکاتونی (Makatoni) در تومبتو بدست سلطان‌ يوسف‌ بن‌ علي‌ كه‌ در سال ۱۲۰۴ از شيراز آمده‌ ساخته‌ شده‌ است‌.

علي، برادر يوسف‌،‌ جانشين‌ او شد و سپس‌ پسر يوسف‌، اسماعيل‌ جاي‌ علي‌ را گرفت‌. تومبتو به خاطر عبدالله‌ دومين‌ پسر سلطان‌ يوسف‌ بن‌ علوي‌ كه‌ سلطان‌ كيلوا بود پیوند سياسي نیرومندي‌ با كيلوا داشت‌. او همچنين‌ ملكه‌ "كاراندا"xii دختر رييس‌ "يائو"xiii را به زنی گرفت.

كيلوا نيز همچون‌ تومبتو با "كيزيمكازي‌"xiv كه‌ پیرامون ۱۶ کیلومتری‌ از سوی‌ جنوب‌ با اونگاجاکا کهنترين‌ شهر زنگبار فاصله‌ دارد، پیوند سياسي استواری داشت‌. اين‌ به‌ اين‌ دليل‌ بود كه ‌شهریار‌ كيزيمكازي‌ يعني‌ سعيد بن‌ عبدالله‌ بن‌ سعيد با شهریار‌ كيلوا خویشاوند بود‌ و از او پیشکشهایی همچون‌ آوند‌ نگهداري‌ شير و کوس‌ گرفته بود‌. آن کوس ‌كه‌ بخشي‌ از نشانه‌هاي‌ سلطان‌ است‌ هنوز در موزه‌ زنگبار نگهداري مي‌شود.
يكي‌ ديگر از سلطانهاي‌ كيزيمكازي‌، سيد بن‌ ابو عمران‌ بن‌ موسي‌ بن‌ حسن‌ بن‌ محمد در دهكده‌ "ديمباني‌"xv، مسجد كيزيمكازي‌ را ساخت‌. اين‌ کهنترين‌ مسجد در آفريقاي‌ خاوری‌ و مركزي‌ است و ناموری‌ آن‌ به‌ خاطر نوشته های كوفي‌ گلكاري‌ شده‌ آن‌ است و تاريخ‌ ساخت‌ آن‌ به‌ سال‌ ۵۰۰ کوچی ماهی مي‌رسد (۱۱۰۷ زایشی). آياتي از سوره بني‌اسراييل ( آيه۸۰ تا ۸۲ ) و آيه‌ ۱۸ از سوره توبه در پیرامون مهراب اين مسجد به چشم مي‌خورد.
مسجد كيزيمكازي‌ يادآور تاريخي‌ از فرهنگ‌ شيرازي‌ اسلامي‌ است‌. خط، هنر و مهراب‌ ساخته‌ شده‌ از سنگ‌ و خشت‌ آن‌ همانند‌ بسياري‌ از مساجد کهن در بخشهای گوناگون‌ ايران‌ است‌.
گمان میرود كه‌ نوشته های كوفي‌ اين‌ مسجد از سوي‌ کسی‌ كه‌ مسجد كيزيمكازي‌ را ساخته‌ اهدا شده‌ است‌. در يكي از نوشته‌ها بدين مضمون برمیخوریم: "اين‌ شيخ‌ بزرگ‌ سيد ابوعمران‌ پسر محمد (كه‌ عمرش‌ دراز باد ودشمنانش‌ نابود باد) دستور ساخت‌ اين‌ مسجد را در روز يكشنبه‌ از ماه‌ ذي‌القعده‌ در سال‌ ۵۰۰ ه‌.ق‌ صادر كرد".

بر پایه‌ سنتهاي‌ كيزيمكازي‌ ،سيد بن‌ ابو ابن‌ عمران‌، معماري‌ را به‌ نام ‌کیزی استخدام‌ كرد تا مسجدي‌ بسازد. او بسیار کارکشته و زبر دست‌ بود از آن‌ زمان‌ شهر و مسجد به‌ افتخار او کیزی مکازی (Kizi-Mkazi) یا كيزي‌ زبر دست‌ نام‌ گرفت‌. شهر كيزيمكازي زادگاه شيخ‌ ثابت‌ كومبوجچا شيرازي ‌(درگذشته‌ 1986) بنيادگذار انجمن ‌شيرازي است‌(۱۹۳۹-۱۹۵۷)xvi.

روايات همچنين‌ مي‌گويند كه‌ سلطان‌ سعيد بن‌ ابو عمران‌ دستور داد كيزي‌ را بكشند، مانند‌ داستاني‌ كه‌ به‌ شاهنشاه مغول‌ ،شاه‌ جهان‌ در هند نسبت‌ داده‌ مي‌شود ،كسي‌ كه‌ گفته‌ شده‌ دستور داد دست‌ و پاي‌ همه ‌معماران‌ تاج‌محل‌ را ببرند.

در كنار مسجد كيزيمكازي‌ گورهاي‌ خانم‌ فاطمه‌xvii، دختر سلطان‌ مهدي‌xviii شيرازي‌. دیگر اعضاي‌ خانواده‌ در اين گورستان‌ عبارتند از شريف‌ بن‌ حسن‌ و شيخ‌ سعيد بن‌ عبدالله‌ بن‌ علي‌ بن‌ عمر شريف‌، يك‌ درودگر يك‌ پا كه‌ به‌خاطر پارساییش‌ به گونه ای افسانه‌اي‌ به‌ او نیروی‌ اعجاز و شفابخشي نسبت داده‌ شده‌ و نام آور‌ است‌.

در اين‌ گورستان‌ همچنين‌ گور سلطان‌ سعيد بن‌ عبدالله‌ بن‌ سعيد احمد نيز قرار دارد. وي همان‌ كسي‌ است كه ‌پیشکشهایی‌ از سلطان‌ كيلوا دريافت‌ كرد.
در هر دو شهر كيلوا و زنگبار گورهايي‌ با نوشته‌هايي‌ وجود دارد كه‌ کارشناسان‌ زبانهاي‌ عربي‌ و سواحيلي موفق به خواندن آنها نشده اند.

بر پایه رویداد‌نگاري‌ "نداگوني"‌xix يك‌ گروه‌ شيرازي‌ از "پاجه‌"xx به‌ "پمبا"xxi سفر كردند. آنها مسجد آدینه‌ ای در ر‌أس مکومبو (Ras Mkumbuu) و چواکا (Chwaka) و سپس‌ چهار شهر ديگر در سال‌ ۱۴۸۸ يعني‌ ده‌ سال‌ پیش‌ از ورود واسكودوگاما و برادرش‌ پالو دوگاما به‌ زنگبار ساختند.


مسجد جامع كيلوا كه در سده ۱۱ زایشی و در زمان شهریاری حسن پسر علي نخستین فرمانروای ايراني كيلوا ساخته شده است.

پانویسها:

i zang
ii unguja
iii Kilwa
iv Muriri bin Bari
vTumbatu


vi پايتخت كشور سومالي
vii شهري‌ در موزامبيك‌

viii CHADOR
ix Darhash
x Fihmshah
xii Qaranda
xiii Yao
xiv Kizimkazi
xvDimbani


xvi در حال‌ حاضر بناهاي‌ تاريخي‌ متعددي‌ در زنگبار وجود دارد كه‌ در آنها آثاري‌ از ايران‌ و ايراني‌ به‌ چشم‌مي‌خورد،از آن‌ ميان‌ مي‌توان‌ به‌ دو حمام‌ قديمي‌اشاره‌ كرد كه‌ در اطراف‌ شهر زنگبار واقع‌ شده‌اند.همچنين‌ يك‌فبضه‌ توپ‌ جنگي‌ كه‌ يادگار فتحعلي‌ شاه‌ قاجار است‌ و در بندر زنگبار و در كنار ساحل‌ بر روي‌ زمين‌ افتاده‌ است‌.

xvii Mwana Mwatima
xviii Mfalmemadi
xix Ndagoni chronele
xx Paje
xxi Pemba
xxii Masharif

مانی پارسا
 

[ خانه| بایگانی | رایانامه ]

خانه
بایگانی
رایانامه

پرشين‌بلاگ

Persian Weblogs List

لوگوهای ایرانی

وبرينگ

Danshjoo List

روزنگار ايران لينك

آذرگشنسب

آذرپادگان

دانشنامه ايرانيکا

فرهنگستان زبان فارسی

فرهنگستان هنر

شورای گسترش زبان و ادبيات فارسي

خبرگزاری ميراث فرهنگی

تخت جمشيد سه بعدی

انتشاراتی سخن

زبان فارسی در دنيای ارتباطات

زوپير سردار گارد جاويدان

نامهای پارسی

تاريخ و جشنهای ايران

تاریخ اسکی در ايران

پايگاه دانشجويان تركمن ايران

عکسهای زيبا از ايران

عکسهای جزيره کيش

عکسهای استان کردستان

عکسهای استان خوزستان

عکسهای خاطره انگيز ايرانی

تيرداد

خط میخی (تاریخ ايران)

بابک خرمدين

طبرستان

همزباني و بي زباني

كارگر افغان در خوزستان

غزل امروز افغانستان

بوداگرايي

روزنگارهاي همگروه

ارمنستان

افغانستان

روزهاي مسکو

مسكو

امارات متحده

ژاپن

فنلاند

استراليا

انگلستان

آمريکا

کانادا


 


شمار بازدیدکنندگان